1 -1- موقعيت جغرافيايي شهر مشهد
شهر مشهد در بخش شرقي استان خراسان واقع شده، و از شرق به شهرستانهاي سرخس، از جنوب شرق به شهرستان تربت جام، از جنوب و جنوب غرب به ارتفاعات چهل تن و يک تن در شمال تربت حيدريه و از غرب به شهرستان نيشابور و از شمال غرب به شهرستان قوچان و از شمال و شمال شرق به شهرستان درگز و کشور ترکمنستان محدود می شود.
وسعت اين شهرستان 1490كيلومتر مربع است که 5/6 درصد مساحت استان خراسان رضوی را تشکيل می دهد ، و در َ43 / °35 تا َ8 / °37 عرض شمالی و
َ4 / °59 تا َ36 و °60 طول شرقی قرار دارد.«۱»
بلندترين ارتفاعات ناحيه مشهد در ارتفاعات بينالود، و پست ترين نقطه در امتداد کشف رود در جنوب شهر مشهد واقع شده است .
2-1- ويژگيهاي طبيعي:3
1-2-1- توپوگرافی
دشت مشهد منطقه ای است، نسبتاً هموار که در دره کشف رود واقع شده است. دره کشف رود از شرق قوچان شروع شده و در ميان کوههای هزار مسجد در شمال و کوههای بينالود در جنوب به طرف جنوب شرقی امتداد می يابد. عرض اين دره در ناحيه مشهد به 28 تا 30 کيلومتر می رسد، که دشت مشهد را به وجود می- آورد.امتداد رشته کوههای مذکور تقريباً موازی بوده و فواصل آنها از همديگر مطلوب و به اندازه ای است که سبب به وجود آمدن آباديها و نقاط پرتراکم جمعيتی از جمله شهر مشهد شده است. از طرف ديگر وجود اين ارتفاعات و آبرفتهای حاصل از آنها که سرزمين حاصلخيزی را به وجود آورده از ورود شنهای دشت قره قوم و خاکهای دشت کوير به وسيله بادهای شمالی و جنوبی جلوگيری کرده است.
حداکثر ارتفاع کوههای اطراف منطقه حدود 3150 متر است، و بدين ترتيب تفاوت ارتفاع خط الرأس کوهها و خط القعر دره کشف رود 2200 متر می باشد، و اين حالت تأثير فراوانی در تنظيم شبکه آبهای روان منطقه دارد.موقعيت خاص دره کشف رود و آبراهه های متعدد آن از يک طرف و اراضی هموار پايکوهی و حاصلخيزی خاک از طرف ديگر موجب تمرکز دهات در اين منطقه شده اند. اراضی اين منطقه خواه در دو
قسمت مرتفع دره کشف رود و خواه در قسمت گودميان با هم متفاوت می باشند ، و
_______________________________________
3- كتاب زمين شناسي و توپوگرافي استان خراسان سازمان مديريت و برنامه ريزي
به طور کلی مناطق زير را به وجود آورده اند:
مناطق کوهستانی شمالی- مناطق برآمده جنوب- دره بزرگ ميانی مشهد- اراضی پست شمال شهر مشهد- جنس خاک دره از آبرفتهای کوهستانيکه مخلوطی از سنگهای ريز ماسه ای و رسی و خاکهای خاکستری رنگ که در طبقات سطحی بسيار نرم و قابل نفوذند,می باشد.ضخامت عمق خاک در ناحيه مشهد 150 تا 200 متر و به همين جهت خاک اين دره از نظر کشاورزی يکی از مرغوبترين و مستعدترين زمينهای استان خراسان است.4
2-2-1- زمين شناسي5
دشت مشهد، همراه چناران و فريمان و سنگ بست در دوران چهارم زمين شناسی شکل گرفته اند,که شامل کلنگلومراپليوپليستوسن، مخروط افکنه ها، پادگانه های آبرفتی قديمی و جديد می باشد. رسوبات دوران اول منطقه شامل آهک دولوميت، شيست, ماسه سنگ و کوارتزيت به صورت پراکنده می باشد.
دوره ژوراسيک و کرتاسه مهمترين دوران ميانه زيستی در اين منطقه می باشند, که با لايه هايی که نفوذ پذيری کمتری دارند شکل گرفته ولی به علت شکستگی و گسل در آنها معبر خوبی برای عبور آب بوده و سبب ايجاد چشمه های متعددی در درههای بينالود شده اند.
_______________________________
5- كتاب زمين شناسي و توپوگرافي استان خراسان سازمان مديريت و برنامه ريزي
قديمی ترين رخساره شناخته شده در منطقه شيست و کوارتزيت پرکامبرين است که در حوالی معدن آق دربند واقع در شرق حوزه رخنمون دارد. رخساره های دوران اول شامل آهک، دولوميت و شيل می باشد که در کوههای بينالود در جنوب حوزه بيرون زدگی دارد.
سازندهای ژوراسيک شامل ماسه سنگ و کوارتزيت است که در ارتفاعات شانديز و در مسير جاده سرخس به نام سازند کشف رود يا شمشک گسترش دارد.
ژوراسيک فوقانی و ميانی شامل آهک دولوميت و آهک مارنی سازند چمن بيد و مزدوران است و در ارتفاعات کپه داغ و کوههای کپه داغ و کوههای غرب فريزی در ارتفاعات بينالود گسترش دارد.
تشکيلات کربناته ژوراسيک (آهک مزدوران) منطقه از نظر ذخيره آب زيرزمين از اهميت زيادی برخوردار است.
سنگهای دگرگون شده مانند شيست، اسليت، کوارتزيت و مرمر در کوههای طرق زشک، و چشمه سبز در جنوب و کوههای دوچاهی و سفيد بالا در جنوب و جنوب شرق حوزه گسترش دارد. رخساره کرتاسه با رسوبات قاره ای شامل ماسه سنگ و کنگلومرای سازند شوريجه که به روی تشکيلات قديمی تر گذاشته شده , شروع می شود . بر روی اين سازند، آهک و آهک مارنی تيرگان گذاشته شده که بيشتر در ارتفاعات شمال منطقه گسترش دارد.مارنهای سبزرنگ سرچشمه و ماسه سنگ سنگانه در ا رتفاعات شمالی ديده
می شود و ساير رخساره های کرتاسه فوقانی در دامنه شمالی سلسله جبال هزار مسجد و الله اکبر گسترش دارد.
- پهنه بندی زلزله
چنانچه می دانيم ايران در کمربند لرزه خيز آلپ- هيماليا قرار دارد و يکی ازآسيب پذيرترين کشورهای جهان است .
بنابراين در طرح توسعه و عمران در نظرگيری تمهيدات که سبب کاهش خطرات ناشی از زمين لرزه احتمالی و کاربرد اين اقدامات در پهنه بندی فضاها و سپس توزيع مناطق شهری و روستايی جديد و به طور عام سازه ها و مناطق با خطر نسبی کمتر ضروری است.
دشت مشهد در اثر حرکات تکتونيکی چند گسل موازی که به موازات سلسله جبال منطقه از شمال غرب به سمت جنوب شرقی امتداد داشته و به صورت پلکانی حالت فرو افتادگی دارد تشکيل شده است.
سازندهای تشکيل دهنده ناحيه مشهد به شرح زير می باشد:
سازند کشف رود – سازند مزدوران – سازند شوريچه – سازند تيرگان - سازند چمن بيد – سازند آب تلخ – سازند سنگانه – سازند کلات – سازند خانگيران – سازند چهل کمان – سازند پسته ليق
- گسلهای معروف شهرستان مشهد
گسل کشف رود گسلی است جنبا و لرزا با راستای خم دار شمال غرب – جنوب شرق و با طول 120 کيلومتر . گسل جنوب مشهد, اين گسل با جهت شمال غرب – جنوب شرقی و درازای 45 کيلومتر. گسل توس , در راستای جنوب مشهد از غرب به جنوب شرق با درازای 24 کيلومتر است که مرز ميان دشت توس و تپه های شمال آن را تشکيل می دهد،و گسلهای زياد ديگری که اهميت آنها بعد از 3 گسل ذکر شده می باشد.
3-2-1- اقليم
شهرستان مشهد به علت واقع شدن در ميان ارتفاعات بينالود و هزار مسجد دارای اقليمی مديترانه ای گرم و خشک است. متوسط دمای روزانه شهرستان مشهد 4/13 درجه سانتی گراد محاسبه شده است . بارندگی ماهانه در سطح شهرستان 2/252 ميلی- متر گزارش شده است. مشهد دارای تابستانهای گرم و خشک و زمستانهای سرد می- باشد.بر اساس آمار ايستگاههای موجود، شهرستان مشهد دارای تبخيری بين 1300 تا 2800 ميلی متر سالانه است. بيشترين ميزان تبخير در شرق شهرستان درمجاورت کشور افغانستان و کمترين ميزان تبخير در جنوب شهرستان مربوط به ايستگاه فريمان است که ميزان تبخير آن 130 ميلی متر برآورد گرديده است. از عواملی که در شدت و ضعف فرآيند تبخير شهرستان مؤثر هستند می توان به وجود ارتفاعات در نواحی شمالی و جنوبی و همچنين وجود کوير در شرق شهرستان اشاره کرد.
4-2-1- منابع آب:6
منابع آب شهرستان مشهد در دو بخش منابع آب زيرزمينی و منابع آب سطحی مورد بررسی قرار می گيرد:
الف- منابع آب سطحی
در شهرستان رودخانه های بسياری وجود دارد که برخي از آنها عبارتند از:
رودخانه کشف رود، ميامی، کارده، دولت آباد، شانديز، طرقبه، براشک ، لائين سوء ، ماء نساء، کلاته نساءو....... کشف رود به عنوان زه کش اصلی حوضه از شمال شرق کشيده شده و از وسط دشت مشهد می گذرد اين رودخانه در گذشته دارای آب زيادی بوده است ولی در حال حاضر به علت پايين افتادن سطح آب زيرزمينی و در نتيجه قطع شدن زهکشها، تنها در مواقع سيلابی شديد، مقداری آب ازسرشاخه ها وارد آن می شود و بقيه مواقع سال خشک است.
ب- منابع آب زيرزمينی
دشت مشهد يکی از بزرگترين و مهمترين دشتهای استان خراسان است. در اين دشت بيش از 2000 حلقه چاه عميق و نيمه عميق وجود دارد. اهميت دشت مشهد علاوه بر تأمين آب مورد نياز کشاورزی ، تأمين کننده آب شرب و بهداشت اهالی شهرهای مشهد، چناران، شانديز و طرقبه می باشد.
___________________________________
6- طرح جامع شهرستان مشهد
3-1- ويژگيهاي انساني7
1-3-1- تعداد و توزيع جمعيت
بر اساس آمار سال 1383، جمعيت شهرستان مشهد 2224477 نفر بوده است كه از اين تعداد جمعيت 1118229 نفر مرد و 1106248 نفر زن می باشند همچنين از اين تعداد جمعيت 949864 نفر مرد ساکن در نقاط شهري و 936620 نفر زن ساکن در نقاط روستايي مي باشند و همچنين 16267 نفر مرد ساکن در نقاط روستايی و 169541 نفر زن ساکن در نقاط شهری هستند. تراكم نسبی در سطح شهرستان مشهد 124 نفر در هر کيلومتر مربع می باشد که در مقايسه با متوسط تراکم جمعيت استان، تراکم بالايی محسوب می شود در سطح شهرستان مشهد 475930 خانوار نيز وجود دارد.
نرخ باسوادی در کل شهرستان مشهد 1/88 درصد محاسبه شده است نرخ باسوادی در ميان مردان 5/90 درصد و در ميان زنان 7/85 درصد می باشد. نسبت جنسی شهرستان بر اين اساس 101 محاسبه گرديده است. تعداد فوت شدگان شهرستان مشهد در نقاط شهری و روستايی 15053 نفر و تعداد ازدواج های ثبت شده در سطح شهرستان 29470 ازدواج می باشد. در سال1383 ازكل جمعيت شهرستان 1673887 نفر را جمعيت ده ساله و بيشتر تشكيل ميدهند که 564317 نفر آن فعال از نظر اقتصادی می باشند. در سطح شهرستان مشهد 526738 نفر شاغل و 34579 نفر بيكار هستند.رشد جمعيت شهرستان در طی دوره 30 ساله 1365-1335 برابر با 2/6 درصد است.
____________________________________
7- سازمان مديريت و برنامه ريزی استان خراسان، امارنامه استان خراسان سال 1383
4-1- ويژگيهاي اقتصادي 8
عمده ترين بخشهای فعاليت اقتصادی شهرستان مشهد را می توان به 3 دسته فعاليتهای کشاورزی و صنعت و خدمات طبقه بندی نمود.
1-4-1- کشاورزی
کشاورزی فعاليت عامی است که شامل فعاليتهای زراعی، باغداری، دام و طيور، کرم ابريشم، زنبور عسل و ... می شود بخش عمده فعاليتهای کشاورزی شهرستان مشهد را زراعت و دامداری تشکيل می دهد که به بررسی وضعيت آنها می پردازيم.در اين شهرستان با توجه به آمار سال 83 تعداد 21868 واحد بهره برداری زراعی با مساحت 251674 هکتار وجود دارند و بر اساس آمار سال 79 اداره کشاورزی شهرستان مشهد سطح زير کشت محصولات مختلف زراعی 124868 هکتار بوده است که از اين ميزان 5/50 درصد مربوط به کشت آبی و 5/49 را کشت ديم به خود اختصاص داده اند. محصولات عمده زراعی شهرستان شامل گندم، جو، چغندرقند؛ محصولات جاليزی و نباتات علوفه ای می باشد که به دو صورت آبی و ديمی کشت می شود.
بهره برداری از باغات شهرستان مشهد بر اساس آمار سال 83، 13269 هکتار می باشد که مساحت 10024 هکتار آن زمين قابل کشت می باشد. سطح زير کشت محصولات باغی شهرستان (آمار سال 1375) 12055 هکتار می باشد که 7/96 درصد آن را اراضی آبی و 3/3 آن را اراضی ديم و آيش تشکيل می دهند. محصولات باغی شهرستان
______________________________
8- سازمان مديريت و برنامه ريزی استان خراسان، آمارنامه 1383
شامل :سيب، گيلاس، آلبالو، گردو، و گلابی تشکيل می دهند. محصولات پراکنده در بخشهای مختلف شهرستان واقع می باشند.
جمعيت دامی شهرستان مشهد بر اساس آمار سال 1383، 7795 رأس دام بزرگ و 14839 رأس دام کوچک، 124 کندو زنبور عسل و 164 استخر پرورش ماهی می باشد با توجه به اطلاعات دامی آمارنامه سال 1375، مجموعاً 1768658 واحد دامی معادل 67/11 درصد از کل واحد دامی است و ترکيب و بافت دامی شهرستان شامل 49 درصد گوسفند و بره، 4 درصد بز و بزغاله و 27 درصد شتر و 27/2 درصد تک سمی است ، درصد مرغ گوشتی 16/6 درصد مرغ تخمگذار 21/11 می باشد.
2-4-1- صنعت و معدن
الف) صنعت
در سرشماري سال 1383 تعداد 26617 كارگاه صنعتي با 21335 كارگاه شهري و 5282 كارگاه روستايي و 103 شرکت تعاونی فرش صنعتی با 1077 نفر شاغل در اين شهرستان استقرار يافته اند. تعداد شاغلين در اين كارگاههاي صنعتي 815 نفر مي باشند كه در اين كارگاهها استقرار يافته اند.
در شهرستان مشهد در پايان سال 1378، 1800 واحد صنعتی فعال وجود دارد که پروانه بهره برداری تحت پوشش اداره کل صنايع، سازمان جهاد سازندگی و اداره کل معادن و فلزات استان را اخذ کرده اند در واحدهای فوق الذکر تعداد
57767 نفر مشغول به کار بوده اند که اين رقم 66 درصد از شاغلين واحدهای صنعتی استان را در بر می گيرد مهمترين صنايع بزرگ شهرستان شامل :
صنايع غذايی – صنايع نساجی و چرم – صنايع چوبی و سلولزی – صنايع شيميايی – صنايع فلزی – صنايع برق و الکترونيک و ماشين سازی و ساخت تجهيزات می باشد.
ب- معدن
در شهرستان مشهد در حال حاضر 40 معدن با 1997 عضو فعال و 352 شاغل داير می باشد. اين معادن در سطح شهرستان عبارتند از :
سنگ گچ – معدن سنگ لاشه – سنگ تزئينی – سنگ نمک – معدن فلدسپات - معدن سنگ آهن – معدن مرمر شرشر – گرانيت سياه سر.
3-4-1- خدمات9
سومين بخش فعاليتهاي اقتصادي شهرستان مشهد، بخش خدمات مي باشد. بر اساس نتايج بدست آمده از سالنامه آماري استان خراسان سال 1383، جمعيت ده ساله و بيشتر شهرستان مشهد 1673887 نفر بوده اند که از اين تعداد 529738 نفر شاغل می باشند. توزيع فعاليتهای خدماتی در شهرستان مشهد نشان می دهد که از مجموع 1673887 نفر جمعيت ده ساله و بيشتر شهرستان تعداد 564317 نفر را افراد فعال اقتصادي بوده اند که از اين تعداد نيز 529783 نفر , شاغل و 34579 نفر بيکار مي باشند.
ازمجموع تعداد شاغلان، 71845 نفر در گروه عمده فروشي و خرده فروشي 3/38 درصد در گروه هتل و رستوران، 1/31 درصد در گروه حمل و نقل و انبارداری و ارتباطات، 42 درصد در گروه واسطه گری های مالی، 42 درصد در گروه امور عمومی و دفاع، 38 درصد در گروه آموزشی، 44 درصد در گروه بهداشت و درمان، 31 درصد در گروه بهزيستی، 443 نفر در گروه خدمات عمومی بوده اند.
شاغلين بخش خدمات در سال 1383 در اين شهرستان 75 درصد کل شاغلين استان بوده اند.
_____________________________
9- سازمان مديريت و برنامه ريزی استان خراسان، آمارنامه 1383
|
+| نوشته شده توسط آیدا بنا کاخکی Aida Bana KakhkI در یکشنبه بیست و ششم اسفند 1386 و ساعت 22:37
